Το ΔΣ της ΕΕΑ ανακοινώνει με λύπη το θάνατο, στις 9 Μαΐου 2026, του Μιχάλη Παπαμιχαήλ, διακεκριμένου Ανοσολόγου στην Ελλάδα και το Εξωτερικό και μέλους της Εταιρείας μας.
Ο εκλιπών υπήρξε Διευθυντής του Τμήματος Ανοσολογίας στο Νοσοκομείο «Ο Άγιος Σάββας» και διετέλεσε Πρόεδρος της ΕΕΑ για τη διετία 1976-1978. Όπως ο ίδιος είχε δηλώσει, το σημαντικότερο γεγονός αυτής της θητείας του ήταν η συνεργασία του με την αείμνηστη Μαρία Παυλάτου για τη δημιουργία στη χώρα μας του πρώτου Εθνικού Κέντρου Έρευνας και Εκπαίδευσης στην Ανοσολογία, το οποίο είχε τεθεί υπό την Αιγίδα της ΠΟΥ.
Τη σχεδόν πενηντάχρονη επιστημονική πορεία του Μ. Παπαμιχαήλ χαρακτήρισαν η έρευνα και η εκπαίδευση στην Ανοσολογία.
Στο τομέα της έρευνας, δημιούργησε, το 1999, και διηύθυνε το Κέντρο Ανοσολογίας και Ανοσοθεραπείας του Καρκίνου στο Νοσοκομείο «Ο Άγιος Σάββας», το οποίο παρουσίασε διεθνώς σημαντικό ερευνητικό έργο στον τομέα της ανοσοθεραπείας, με εφαρμογή πρωτοποριακών θεραπευτικών πρωτοκόλλων ανοσοθεραπείας του καρκίνου.
Στον τομέα της εκπαίδευσης, οργάνωνε επί σειρά ετών υψηλού επιπέδου «Θερινά Σχολεία» Ανοσολογίας στις Σπέτσες και στο Ιονικό Χωριό, στα οποία δίδαξαν διεθνώς κορυφαίοι Ανοσολόγοι.
Για την παρακαταθήκη που αφήνει πίσω του, ο Μιχάλης Παπαμιχαήλ έχει την ευγνωμοσύνη των Μελών της ΕΕΑ και όλων όσων γνώρισαν τη Βασική Ανοσολογία και την Ανοσολογική έρευνα κοντά του και μέσα από την εκπαιδευτική προσφορά του.
Αιωνία η μνήμη του.
ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΩΝΤΑΣ ΕΝΑΝ ΠΡΩΤΟΠΟΡΟ ΑΝΟΣΟΛΟΓΟ, ΤΟΝ ΜΙΧΑΛΗ ΠΑΠΑΜΙΧΑΗΛ
Πριν λίγες μέρες έφυγε από κοντά μας ο συνεργάτης, δάσκαλος και φίλος Μιχάλης Παπαμιχαήλ. Ο «Μάικ», (όπως τον αποκαλούσαμε οι συνεργάτες και φίλοι του) ήταν ένας Ανοσολόγος με διεθνή αναγνώριση και προσφορά, αλλά και σημαντική προσφορά στην εξέλιξη της ανοσολογικής έρευνας και της εκπαίδευσης στην Ανοσολογία στη χώρα μας.
Ο Μιχάλης Παπαμιχαήλ αποφοίτησε από την Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ το 1961 και ολοκλήρωσε την ειδικότητά του στη Ρευματολογία το 1967 και τη διδακτορική του διατριβή το 1970. Την ίδια χρονιά, προσκλήθηκε από τον Δρ. E. J. Holborow στο M.R.C. Rheumatism Unit, Canadian Red Cross Memorial Hospital στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου μελέτησε το ρόλο των Τ και Β λεμφοκυττάρων σε αιματολογικούς καρκίνους (νόσο του Hodgkin και T κυτταρικές λευχαιμίες) και σε αυτοάνοσα νοσήματα (κυρίως τη ρευματοειδή αρθρίτιδα). Επίσης, εργάστηκε στο Immunological Medicine Unit, Department of Medicine, Royal Postgraduate Medical School στο Λονδίνο, στο εργαστήριο του Δρ. M. B. Pepys, όπου ασχολήθηκε με το ρόλο του συμπληρώματος στην ανοσία (κυρίως στη δημιουργία των βλαστικών κέντρων).
Με την επάνοδό του στην Ελλάδα, ανέλαβε Διευθυντής του Τμήματος Ανοσολογίας αρχικά στο Κέντρο Πειραματικής Έρευνας Γ. Παπανικολάου στο Νοσοκομείο «Ο Άγιος Σάββας» (1976-1992), Τμήμα το οποίο συνέχισε να διευθύνει και μετά την ένταξή του στο ΕΣΥ (1992-2011). Στο ίδιο νοσοκομείο, ίδρυσε και διηύθυνε το Κέντρο Ανοσολογίας και Ανοσοθεραπείας του Καρκίνου (ΚΑΑΚ) (1999-2011), στο οποίο παρέμεινε ως Επίτιμος Διευθυντής.
Διετέλεσε Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Ανοσολογίας (1976-1978), Πρόεδρος του ΔΣ του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού στο Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία» (1982-1984) και Γενικός Διευθυντής του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ (1986-1988). Διετέλεσε επίσης Πρόεδρος της European Society of Cancer Immunology and Immunotherapy (ESCII) (2007-2009).
Ήταν ο κύριος διοργανωτής του Θερινού Σχολείου Ανοσολογίας σε συνεργασία με την FEBS (1983-2004), που ακόμη και σήμερα αναγνωρίζεται ως το καλύτερο στο είδος του, αφού σε αυτό συμμετείχαν όλοι οι διεθνώς αναγνωρισμένοι κορυφαίοι επιστήμονες που προώθησαν τη βασική, μεταφραστική και κλινική έρευνα στην ανοσολογία.
Ο Μιχάλης Παπαμιχαήλ είναι διεθνώς αναγνωρισμένος για τη σημαντική συμβολή του στην ανοσοθεραπεία του καρκίνου και στην ανάπτυξη θεραπευτικών αντικαρκινικών εμβολίων. Το επιστημονικό του έργο συνέδεσε τη βασική ανοσολογία με την κλινική ογκολογία, προωθώντας ουσιαστικά το πεδίο της μεταφραστικής ανοσοθεραπείας του καρκίνου. Κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του, ηγήθηκε σημαντικών μεταφραστικών ερευνητικών προγραμμάτων, συνέβαλε στο σχεδιασμό κλινικών μελετών ανοσο-ογκολογίας, αλλά και στην υλοποίηση στην Ελλάδα πολλών κλινικών μελετών φάσης I, II και III σε καρκίνο του μαστού και άλλους συμπαγείς όγκους, με στόχο την αξιοποίηση του ανοσιακού συστήματος για την πρόληψη της υποτροπής του καρκίνου. Ειδικότερα, η έρευνά του επικεντρώθηκε στην ανοσολογία των συμπαγών όγκων, στην ανοσοθεραπεία του καρκίνου του μαστού, και στην ανάπτυξη πεπτιδικών εμβολίων που στοχεύουν όγκους που υπερεκφράζουν την ογκοπρωτεΐνη HER2/neu. Ιδιαίτερα γνωστός έγινε για την συμμετοχή του στην ανάπτυξη του πεπτιδικού εμβολίου AE37, ενός από τα πρώτα θεραπευτικά αντικαρκινικά εμβόλια που αξιολογήθηκαν σε μεγάλες κλινικές μελέτες για τον καρκίνο του μαστού. Έδειξε ότι πεπτίδια προερχόμενα από την HER2/neu μπορούν να ενεργοποιήσουν κυτταροτοξικές αποκρίσεις των Τ λεμφοκυττάρων, ικανές να στοχεύσουν τα υπολειμματικά καρκινικά κύτταρα μετά τη χορήγηση συμβατικής θεραπείας στους ασθενείς. Τα αποτελέσματα αυτά συνέβαλαν ουσιαστικά στην κατανόηση της ανοσο-μεσολαβούμενης πρόληψης της υποτροπής των όγκων. Το ερευνητικό του έργο επικεντρώθηκε επίσης στη μελέτη της ανοσολογικής επιτήρησης, στην παρουσίαση αντιγόνων, στην ενεργοποίηση των Τ λεμφοκυττάρων και στη δημιουργία ανοσολογικής μνήμης σε ασθενείς με καρκίνο, συμβάλλοντας στη θεμελίωση της επιστημονικής βάσης των πεπτιδικών εμβολίων στην ογκολογία. Παράλληλα, διερεύνησε συνδυασμούς εμβολίων με ανοσοδιεγερτικούς παράγοντες και μονοκλωνικά αντισώματα για την ενίσχυση της αντικαρκινικής ανοσιακής απάντησης.
Έχει συγγράψει εκατοντάδες επιστημονικές δημοσιεύσεις σε διεθνούς κύρους περιοδικά, κεφάλαια σε βιβλία και κατοχύρωσε πατέντες στον τομέα της ανοσολογίας και ανοσοθεραπείας του καρκίνου. Η συμβολή του έχει επηρεάσει σημαντικά τις σύγχρονες προσεγγίσεις των εξατομικευμένων αντικαρκινικών εμβολίων και των στρατηγικών ανοσολογικής πρόληψης, καθιστώντας τον Μιχάλη Παπαμιχαήλ μία από τις σημαντικές προσωπικότητες στο πεδίο της ανοσολογίας του καρκίνου και στην εξέλιξη της θεραπευτικής αντικαρκινικής ανοσοποίησης.
Η επιστημονική του παρακαταθήκη, το ήθος και η γενναιοδωρία με την οποία στήριξε νεότερους ερευνητές και συνεργάτες θα παραμείνουν ζωντανά στη μνήμη όλων μας. Ο Μιχάλης Παπαμιχαήλ άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην Ανοσολογία και στην Ογκολογία, αλλά πάνω απ’ όλα στις καρδιές όσων είχαν την τύχη να τον γνωρίσουν.
Καλό ταξίδι στο Φως, αγαπημένε μας Μάικ!
Κώστας Μπαξεβάνης Ράνια Τσιτσιλώνη